پرسشنامهها را جمع کردهاید و حالا با جدولی از پاسخها روبهرو هستید. SPSS میتواند این پاسخها را مرتب کند، تعداد و درصد هر گزینه را نشان دهد و در صورت نیاز آزمون آماری انجام دهد. اما نرمافزار خودش نمیداند کدام پاسخ اشتباه وارد شده یا چه آزمونی به پرسش شما مربوط است. برای همین، تحلیل از پیش از باز کردن SPSS شروع میشود. در این راهنما مسیر کار را با یک مثال فرضی درباره رضایت از خدمات یک فروشگاه اینترنتی مرور میکنیم.
با تحلیل پرسشنامه چه چیزهایی میفهمیم؟
در سادهترین حالت، میخواهید بفهمید افراد به هر سوال چه پاسخی دادهاند. مثلا از ۵۰ پاسخدهنده، چند نفر از زمان تحویل سفارش راضی بودهاند؟ این بخش، آمار توصیفی است: دادههای همین گروه را با تعداد، درصد یا نمودار خلاصه میکنید. گاهی پرسش دیگری هم دارید؛ مثلا آیا رضایت کسانی که از پشتیبانی آنلاین استفاده کردهاند با دیگران تفاوت دارد؟ پاسخ به این پرسش به روش نمونهگیری، نوع داده و آزمون مناسب وابسته است.
پیش از هر محاسبه، پرسش اصلی را در یک جمله بنویسید. اگر نمیدانید قرار است کدام سوال را پاسخ دهید، انبوه خروجیهای SPSS فقط گیجکننده میشود. در پژوهش دانشگاهی، این پرسش باید با طرح مطالعه هماهنگ باشد؛ نحوه نوشتن پروپوزال پایاننامه درباره این هماهنگی بیشتر توضیح میدهد.
پیش از ورود دادهها، پاسخها را آماده کنید
برای هر سوال یک نام کوتاه و روشن انتخاب کنید؛ مثلا delivery_satisfaction برای رضایت از تحویل. یک برگه راهنما بسازید و بنویسید هر کد به چه معناست: ۱ یعنی «خیلی ناراضی» و ۵ یعنی «خیلی راضی». همین قرارداد را برای همه پاسخها یکسان نگه دارید. در سوالهای چندگزینهای که فرد میتواند چند مورد را انتخاب کند، معمولا هر گزینه به ستون جداگانه نیاز دارد؛ آنها را در یک خانه با چند عدد پشت سر هم نریزید.
جای پاسخ خالی را هم مشخص کنید. خالی بودن با گزینه «نظری ندارم» یکی نیست. اگر برای پاسخ ناموجود کد خاصی مثل ۹۹ گذاشتهاید، باید آن را در نرمافزار به عنوان مقدار گمشده تعریف کنید تا وارد محاسبه نشود. از فایل خام یک نسخه جدا نگه دارید تا هنگام اصلاح دادهها بتوانید به پاسخ اصلی برگردید.

دادههای پرسشنامه را چگونه وارد SPSS کنیم؟
در SPSS دو نمای اصلی برای شروع کار میبینید. یکی مشخصات ستونها را تعریف میکند و دیگری خود پاسخها را نشان میدهد. این سه گام را پیش از گرفتن هر خروجی انجام دهید.
۱. برای هر سوال یک متغیر تعریف کنید
در Variable View، هر سطر یک متغیر است. نام، توضیح سوال، برچسب گزینهها و سطح اندازهگیری را بررسی کنید. مثلا برای یک سوال پنجگزینهای، کدهای ۱ تا ۵ را به عبارتهای پرسشنامه وصل کنید تا خروجی قابل خواندن باشد. سطح اندازهگیری را هم از روی ماهیت داده انتخاب کنید؛ صرف عددی بودن کدها به معنای کمیت پیوسته نیست.
۲. هر پاسخدهنده را در یک سطر ثبت کنید
در Data View، هر سطر به یک پرسشنامه و هر ستون به یک متغیر اختصاص دارد. اگر اطلاعات در اکسل آماده است، میتوانید فایل را وارد کنید؛ هنگام ورود بررسی کنید سطر اول نام ستونها باشد و برگه درست انتخاب شده باشد. شناسهای برای هر پاسخدهنده بگذارید، اما نام و شماره تماس را وارد فایل تحلیلی نکنید مگر واقعا برای پژوهش لازم باشد.
۳. دادههای اشتباه را پیدا کنید
چند سطر را با پرسشنامه اصلی مقایسه کنید. سپس برای هر سوال جدول فراوانی بگیرید. اگر گزینهها از ۱ تا ۵ بودهاند ولی عدد ۵۵ میبینید، احتمالا خطای ورود رخ داده است. پاسخهای خالی، کدهای نامعتبر و پرسشنامههای تکراری را هم بررسی کنید. اگر سوالی برعکس نوشته شده، پیش از ساختن نمره کلی باید کدگذاری آن را مطابق طرح تحلیل برگردانید و بهتر است متغیر تازهای بسازید تا داده خام حفظ شود.
اولین خروجی مفید کدام است؟
از جدول فراوانی شروع کنید. مسیر Analyze > Descriptive Statistics > Frequencies تعداد پاسخها، درصدها و در صورت انتخاب شما نمودار را میدهد. توضیح رسمی جدول فراوانی در SPSS نشان میدهد این خروجی برای شناخت اولیه داده و پیدا کردن مقدارهای غیرعادی هم مفید است.
فرض کنید از ۵۰ نفر، ۳۰ نفر برای رضایت از تحویل گزینه ۴ یا ۵ را انتخاب کردهاند. میتوانید بگویید «در این ۵۰ پاسخ، ۶۰ درصد رضایت بالایی گزارش کردهاند». هنوز نمیتوانید نتیجه بگیرید ۶۰ درصد همه مشتریان فروشگاه راضیاند؛ برای چنین تعمیمی باید بدانید افراد چگونه انتخاب شدهاند. در جدولها به تعداد پاسخهای معتبر توجه کنید، چون ممکن است همه افراد به هر سوال پاسخ نداده باشند.
از کجا بفهمیم چه آزمونی لازم است؟
اول مشخص کنید فقط میخواهید پاسخها را توصیف کنید یا قرار است رابطه یا تفاوتی را بررسی کنید. سپس نوع متغیرها و شیوه نمونهگیری را ببینید. مقایسه دو گروه، بررسی ارتباط دو ویژگی و پیشبینی یک نتیجه، پرسشهای متفاوتی هستند و لزوما یک آزمون ندارند. اندازه نمونه، شکل توزیع و فرضهای هر آزمون هم در انتخاب آن اثر دارند.
برای مثال، اگر میپرسید «آیا استفاده از پشتیبانی آنلاین با رضایت ارتباط دارد؟»، باید روشن کنید رضایت را با یک گزینه ترتیبی سنجیدهاید یا با نمرهای ساختهشده از چند سوال. بدون این اطلاعات، نام بردن از آزمون تی، همبستگی یا کایدو بیشتر حدس است تا تحلیل. اگر طرح پژوهش و نوع داده برایتان روشن نیست، پیش از اجرای آزمون با فرد آشنا به آمار مشورت کنید.

پایایی پرسشنامه را چه زمانی بررسی کنیم؟
اگر چند سوال قرار است یک ویژگی واحد، مثلا رضایت از خدمات، را با هم بسنجند، میتوانید هماهنگی پاسخهای آنها را بررسی کنید. آلفای کرونباخ یکی از شاخصهای رایج این کار در بخش Reliability Analysis است.
همه سوالهای پرسشنامه را بیدلیل در یک محاسبه نریزید؛ سوال سن یا سابقه خرید لزوما جزو مقیاس رضایت نیست. آلفا هم به تنهایی ثابت نمیکند پرسشنامه دقیقا همان چیزی را میسنجد که ادعا میکنید. پیش از گزارش عدد، مشخص کنید کدام سوالها به یک مقیاس تعلق دارند و آیا سوالهای برعکس را درست کدگذاری کردهاید.
نتیجه را چگونه بنویسیم؟
در گزارش، ابتدا بگویید چند پاسخ معتبر داشتهاید و دادهها از چه گروهی آمدهاند. بعد فقط جدولها و نمودارهایی را بیاورید که به پرسش پژوهش پاسخ میدهند. عدد را با جملهای روشن توضیح دهید؛ خواننده نباید برای فهمیدن نتیجه، همه ستونهای خروجی نرمافزار را حدس بزند. اگر آزمون آماری انجام دادهاید، نام آزمون، دلیل انتخاب آن و نتیجه مرتبط را گزارش کنید و تفسیر را به پرسش اصلی برگردانید.
چند اشتباه رایج را جدی بگیرید: اشتباه گرفتن درصد کل با درصد پاسخهای معتبر، برابر دانستن رابطه با علت، حذف پاسخهای خالی بدون توضیح و نتیجهگیری درباره جامعهای بزرگ از نمونهای نامناسب. خروجی SPSS جای بررسی کیفیت داده و فکر کردن درباره معنای نتیجه را نمیگیرد.
جمعبندی
تحلیل پرسشنامه با کدگذاری یکدست و بررسی خطاهای داده شروع میشود. بعد از شناخت پاسخها با جدولهای توصیفی، آزمون مناسب را بر اساس پرسش و نوع داده انتخاب کنید و نتیجه را در همان محدودهای که دادهها اجازه میدهند بنویسید. اگر در انتخاب آزمون یا تفسیر خروجیها به کمک نیاز دارید، ما در پایاننامهجو برای تحلیل آماری و کار با SPSS کنار شما هستیم.